ÇEÇENİSTAN - RUSYA mücadelesi kronolojisi
11 Aralık 1994: Rus birlikleri üç koldan Çeçenistan’a girerek Birinci Çeçen-Rus Savaşı’nı başlattılar. ABD Başkanı Bill Clinton, “Bu bir iç meseledir, düzenin en az kan ve şiddetle tekrar sağlanacağını umuyoruz” açıklamasında bulundu.
20 Aralık 1994: 100 bin Çeçen sivil, Rusya’nın saldırılarını protesto etmek ve seslerini tüm dünyaya duyurmak üzere Moskova-Bakü karayolu boyunca 60 kilometrelik bir zincir oluşturdu.
Ocak 1995: Rus tankları Grozni’nin merkezine doğru ilerlemeye, Rusya’da ise savaş karşıtı sesler yükselmeye başladı.
Mart 1995: Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Rus ve Çeçen tarafları arasında arabuluculuk yapmak üzere Çeçenistan Heyeti oluşturdu.
14 Haziran 1995: Şamil Basayev komutasındaki özel bir birlik, Çeçenistan’da yaşanan insan hakları ihlallerini dünyaya duyurmak amacıyla Rusya’nın Stavropol bölgesindeki Buddenovsk şehrinde bir eylem düzenleyerek 2,000 kişiyi rehin aldı. Buna karşın Rus güvenlik güçlerinin düzenlediği operasyon sırasında 200 kişi hayatını kaybetti.
30 Temmuz 1995: Rus ve Çeçen yetkililer, AGİT Çeçenistan Komitesi’nin gözetimi altında Rusya ve Çeçenistan arasında askeri bir anlaşmaya vardılar. Anlaşma, ateşkesin sağlanarak bir hafta içinde tüm esirlerin değişimini, Çeçen kuvvetlerinin silahsızlandırılmasını ve Rus birliklerinin büyük çoğunluğunun aşamalı olarak Çeçenistan’dan geri çekilmesini ve kalıcı bir barış için Çeçenistan’da görüşmelerin başlatılmasını şart koşuyordu.
31 Temmuz 1995: 1993-1996 yılları arasında Rusya’nın başkanlık ofisinde bulunan İnsan Hakları Komisyonu’nun başkanlığını yürüten Sergey Kovalev, Çeçenistan’daki toplama kampları üzerine yayımladığı raporda Rus güvenlik güçlerini sivil tutuklulara işkence yapmakla suçladı.
16-19 Ocak 1996: Trabzon’dan Soçi’ye giden Avrasya adlı feribot, savaşı dünya kamuoyuna duyurmak amacıyla dokuz Kafkas kökenli genç tarafından kaçırıldı.
9 Nisan 1996: Dudayev’e bağlı güçlerin başkomutanı Aslan Mashadov, kendisine yönelik bir bombalı saldırıdan son anda kurtuldu.
21 Nisan 1996: Cevher Dudayev, Amerikan gizli servisi NSA’nın yerini tespit ederek bulunduğu yeri Rus yetkililere bildirmesi sonucu gerçekleştirilen saldırıda şehit edildi.
24 Nisan 1996: Dudayev’in başkanlığı sırasında başkan yardımcılığı görevinde bulunan Zelimhan Yandarbiyev, bu gibi durumlar için anayasanın öngördüğü yöntem doğrultusunda Çeçenistan başkanı oldu.
6 Ağustos 1996: Çeçenistan’a ait güçler Grozni’yi Rus ordusundan geri aldı.
31 Ağustos 1996: Çeçenistan adına Aslan Mashadov ile Rusya adına Aleksandr Lebed arasında Hasavyurt Anlaşması imzalandı. Bu anlaşma ile Çeçenistan’ın statüsü meselesinin 31 Aralık 2001 tarihinden önce çözüme kavuşturulması karara bağlandı. Rus birlikleri Çeçenistan’dan çekilecekti.
5 Ocak 1997: Rusya’ya ait son birlikler Çeçenistan’dan çekildi.
27 Ocak 1997: 41 uluslararası kuruluşun gözlemci olarak bulunduğu cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimleri yapıldı. Aslan Mashadov oyların %59’unu alarak cumhurbaşkanı seçildi.
12 Mayıs 1997: Çeçen-İçkerya Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu arasında Barış ve Karşılıklı İlişkilere Dair Anlaşma imzalandı. Bu anlaşmayı başka anlaşmalar takip etti. Bu durum, iki savaş arası dönemde Rusya Federasyonu’nun Çeçenistan’ı tanıdığının kanıtı olarak görülmektedir.
25 Mart 1998: Başkent Grozni’nin adı, Cevher Dudayev’in anısına Coharkale olarak değiştirildi.
26 Nisan 1998: Coharkale’de Çeçen-Dağıstan Halkları Birinci Kongresi toplandı. Kongre başkanı, Şamil Basayev oldu.
Nisan 1999: Dağıstan’ın başkenti Mohaçkale’de toplanan Çeçen-Dağıstan Halkları Konfederasyonu’nun yayınladığı bildiride Ruslara Dağıstan’ı üç ay içinde terk etmeleri çağrısı yapıldı.
1 Ağustos 1999: Çeçen-Dağıstan Halkları Kongresi’nden alınan yetki ile İslam Şurası kuruldu. Dağıstan-Çeçenistan sınırında, Ruslar ile Çeçenler arasında çatışmalar başladı.
7 Ağustos 1999: Şamil Basayev ve Hattab’ın Dağıstan’da iki köyün kontrolünü ele geçirmesi üzerine Rus birlikleri Dağıstan’a operasyon düzenledi. Çeçen savaşçılar geri çekildi.
10 Ağustos 1999: İslam Şurası, Dağıstan İslam Cumhuriyeti’ni yeniden kurduğunu açıkladı.
Eylül 1999: Rusya’nın çeşitli bölgelerinde meydana gelen apartman bombalamalarında yüzlerce kişi hayatını kaybetti. Rusya olaylardan Çeçenleri sorumlu tuttu. Ancak daha sonra, patlamaların Rus istihbarat örgütü FSB tarafından gerçekleştirildiği ortaya çıktı.
1 Ekim 1999: Rus birlikleri Çeçenistan topraklarına girmeye başladı.
8 Ekim 1999: Putin, Çeçen cumhurbaşkanını tanımadıklarını duyurdu ve Rus yanlısı Çeçenistan yönetiminin başına Malik Sadullayev’i tayin etti. Putin, Mashadov’la masaya oturmayı reddetti. Ayrıca Rusya, anlaşmaya üye ülkelerin askeri varlıklarına sınırlama getiren Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Anlaşması’nın (AKKA) hükümlerine Kuzey Kafkasya’da uymayacağını bildirdi.
21 Ekim 1999: Rus birlikleri Grozni’de pazar yerine bir roket saldırısı düzenlediler ve yaklaşık 140 sivil hayatını kaybetti.
22 Ekim 1999: Zirve için Helsinki’de Rusya ile bir araya gelen AB, Çeçenistan’daki krizin sona ermesi için tarafların acil olarak görüşmelere başlaması çağrısında bulundu.
24 Ekim 1999: ABD, Çeçenistan’da olanlardan endişe duyduğunu belirterek sorunlara diyalog ile çözüm bulunması çağrısında bulundu. Almanya da pazar yerine yapılan roket saldırısını “katliam” olarak nitelendirdi.
3 Kasım 1999: NATO Genel Sekreteri George Robertson, Rusya’nın Çeçenistan harekatını bahane göstererek AKKA’nın hükümlerini Kuzey Kafkasya’da aşmasının İstanbul’da yapılacak AGİT Zirvesi’ni olumsuz etkileyeceğini öne sürdü.
4 Kasım 1999: İngiltere Başbakanı Tony Blair bir mektupla, ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright ve Almanya Dışişleri Bakanı Joscha Fischer ise yaptıkları açıklamalarla, Rusya’dan Çeçenistan’daki askeri harekatını durdurmasını istediler ve taraflara diyalog çağrısında bulundular.
10 Kasım 1999: İnsan Hakları İzleme Örgütü, Rusya’nın Çeçenistan’da sistematik işkence uyguladığını dünya kamuoyunun dikkatine sundu.
11 Kasım 1999: AGİT yetkilileri, yaşanan insani dram karşısında Çeçenistan sorununun Rusya’nın iç işi olmaktan çıktığını savundular.
15 Kasım 1999: Boris Yeltsin, Batı’nın Çeçenistan konusundaki baskılarına boyun eğmeyeceklerini ve harekatı sürdüreceklerini açıkladı.
18 Kasım 1999: AGİT Zirvesi İstanbul’da toplandı. Zirve esnasında ABD Başkanı Bill Clinton’ın Rusya Federasyonu’nun Kafkasya politikasını eleştirmesi ve IMF ve Dünya Bankası’nın kredilerini keseceklerine yönelik sinyalleri, Clinton ile Yeltsin arasında gerginliğe yol açtı. Yeltsin zirveyi terk etti.
10 Aralık 1999: Avrupa Birliği Helsinki Zirvesi, Rusya’nın Çeçenistan’daki harekatını kınadı ve yaptırım uygulayacağı uyarısında bulunarak saldırıların durdurulması çağrısında bulundu.
13 Aralık 1999: Avrupa Birliği Parlamenterler Meclisi, Çeçenistan’da sivillere yönelik saldırıların devam etmesi üzerine Rusya’nın üyelikten çıkarılması tehdidinde bulundu.
14 Aralık 1999: Mashadov, AGİT arabuluculuğunda Rusya ile görüşmeye hazır olduğunu açıkladı. Rusya, görüşme talebini reddetti.
6 Şubat 2000: Rus birlikleri Grozni’yi ele geçirdiler.
24 Ocak 2000: Avrupa Konseyi, Rusya’nın Çeçenistan sorununu diyalog yoluyla çözmemesi nedeniyle Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi (AKPM) üyeliğinin tehlikeye girebileceğini bildirdi.
26 Mart 2000: Rusya Federasyonu Başkan Vekili Putin, oyların %52’sini alarak başkanlık seçimlerini kazandı.
7 Nisan 2000: AKPM, Çeçenistan’daki insan hakları ihlalleri nedeniyle Rus parlamenterlerin oy kullanma haklarını ellerinden aldı.
12 Haziran 2000: Putin, Çeçenistan yönetiminin başına müftü Ahmet Kadirov’u geçici devlet başkanı olarak atadı.
29 Haziran 2000: AKPM, AB Bakanlar Komitesi’nin Çeçenistan’a yönelik saldırıları dolayısıyla Rusya’yı kınamamasını protesto etti.
22 Şubat 2001: Rus sivil toplum örgütleri, Moskova’nın Puşkin meydanında Çeçenistan’daki savaşa karşı bir miting düzenlediler.
20 Nisan 2001: BM İnsan Hakları Komisyonu, AB’nin teklifi üzerine Çeçenistan’daki insan hakları ihlalleri hakkındaki endişeleri dile getiren bir kararı kabul etti. Ancak karar, insan hakları ihlallerinin soruşturulması için uluslararası bir komisyon kurulması önerisini görmezden geldi.
10 Temmuz 2001: Rus Memorial insan hakları örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün Moskova ofisi, Moskova’da düzenledikleri bir konferansta Rus güvenlik güçlerinin Çeçenlere karşı işledikleri savaş suçlarını kamuoyunun dikkatine sundular.
1 Ağustos 2001: Grozni ile Moskova arasında 2,000 km’lik bir barış yürüyüşü başlatıldı.
10 Nisan 2002: Avrupa Parlamentosu, Rusya’ya Çeçenistan’daki insan hakları ihlallerine son vermesi ve soruna siyasal bir çözüm getirmesi uyarısında bulundu.
22 Ekim 2002: Çeçen eylemciler Moskova’da bir tiyatroya baskın düzenleyerek 800 kişiyi rehin aldılar. Rusya’nın ‘kurtarma operasyonu’ sırasında kimyasal gaz kullanması üzerine 120 kişi hayatını kaybetti.
28-29 Ekim 2002: Rusya ile askeri ilişkilerini dondurarak Çeçenistan savaşına fiili düzeyde tepki gösteren tek Avrupa ülkesi Danimarka’da Dünya Çeçen Kongresi toplandı. Barış için sivil inisiyatif özelliği taşıyan kongrede, Çeçenistan sorunu için siyasi çözüm önerileri gündeme getirildi. Rusya, bu kongreye izin verdiği için Danimarka’yı ağır şekilde eleştirdi.
19 Kasım 2002: Almanya’nın Münih kentinde Çeçenistan için barış yürüyüşü düzenlendi.
Mart 2003: AGİT, Rus yetkililerin isteği üzerine Kuzey Kafkasya’yı terk etti. Hollanda, Çeçenistan’da yeniden bir ofis açılması yönünde bir girişim başlattıysa da, AGİT üyeleri bu konuda aynı isteği göstermediler.
Nisan 2003: BM İnsan Hakları Komisyonu, 59. oturumunda Rusya’yı Çeçenistan’da işlediği suçlar için mahkum edecek bir karar almayı reddetti.
5 Ekim 2003: Çeçenistan’da baskı altında ve adil olmayan koşullarda yapılan seçimlerde Ahmet Kadirov devlet başkanı seçildi.
13 Şubat 2004: Zelimhan Yandarbiyev, üç yıldır bulunduğu Katar’da bir patlama sonucu şehit edildi. Patlamaların sorumlusu iki Rus istihbarat çalışanı, Katar’da ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.
8 Nisan 2004: İnsan Hakları İzleme Örgütü, Memorial ve Uluslararası Af Örgütü, Moskova’da bir konferans düzenleyerek “Çeçenistan ve İnguşetya’da Durum Kötüleşiyor: Kayıplar, Tecavüz, İşkence ve Yargısız İnfaz” adlı raporu sundular.
9 Mayıs 2004: Grozni’deki stadyumda yapılan İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinin yıldönümü kutlamaları sırasında Ahmet Kadirov’a suikast düzenlendi ve Kadirov hayatını kaybetti.
29 Ağustos 2004: Kadirov’un yerine gelecek yeni devlet başkanı için göstermelik bir seçim yapıldı. Katılımın %80 olarak açıklandığı seçimlerde, Ali Alhanov oyların %74’ünü alarak devlet başkanı seçildi.
1-3 Eylül 2004: Kuzey Osetya’nın Beslan kentinde Çeçen eylemciler tarafından bir okula baskın düzenlendi. Aslan Mashadov, Rus güvenlik güçlerinin operasyonu sonrasında yaklaşık 200 çocuğun hayatını kaybettiği eylemden sorumlu olmadıklarını açıkladı.
28 Ocak 2005: 2004 Olof Palme İnsan Hakları Ödülü, Moskova Helsinki Grubu’ndan Lyudmila Alekseeva, Memorial’dan Sergey Kovalyev ve Rus gazeteci Anna Politkovskaya’ya verildi.
1 Şubat 2005: Aslan Mashadov, ateşkes ilan ederek Moskova’yı müzakere masasına çağırdı. Şamil Basayev de ateşkes çağrısına uyacaklarını duyurdu. Rus yönetimi ise Mashadov’un ateşkes çağrısını hiçe sayarak ‘teröristlerle’ masaya oturamayacağını söyledi. Ateşkes 22 Şubat’ta sona erdi.
25 Şubat 2005: Rus Asker Anneleri Komitesi’nin Avrupa nezdindeki girişimleri sonucunda, Avrupa Parlamentosu’nun Londra temsilciliğinde bağımsızlık yanlısı Çeçenler, Asker Anneleri Komitesi üyeleri ve Avrupa Parlamentosu milletvekillerinin katılımıyla bir toplantı gerçekleştirildi. Toplantı sonucunda imzalanan bildiride savaşın mutlaka durdurulması gerektiği ortaya konmuş; bunun için Avrupa Birliği, Avrupa Konseyi ve AGİT’ten destek sözü alınmıştır.
26 Şubat 2005: Savaş karşıtları tarafından Moskova’da “Çeçenistan’daki savaşı durduralım” sloganıyla Çeçenistan’daki soykırıma karşı bir miting düzenlendi.
6 Mart 2005: Aslan Mashadov, FSB’nin düzenlediği bir operasyonla şehit edildi.
11 Mart 2005: Mashadov’dan boşalan yere Şura kararıyla Abdülhalim Sadullayev seçildi.
18 Mart 2005: Vladimir Putin’in Fransa’ya bir ziyaret gerçekleştirdiği sıralarda, Paris’te yaklaşık 700 kişi Aslan Mashadov’un şehit edilmesini ve savaşın hala devam etmesini protesto etti.
21 Mart 2005-
25 Nisan 2005: Çeçenistan’da yaşananları dünya kamuoyuna duyurmak amacıyla Paris’te başlayıp Strasburg’ta sona eren bir barış yürüyüşü düzenlendi.
9-16 Nisan 2005: AB, Çeçenistan’ın sosyal ve ekonomik açıdan yeniden yapılandırılması amacıyla yapılacak yardımın miktarını belirlemek üzere Çeçenistan’a bir bilirkişi heyeti gönderdi. Ziyaret sonucunda AB’nin Çeçenistan’daki savaş mağdurlarına 22,5 milyon euro yardım yapmasına karar verildi.
